به گزارش دیدشهر، در دنیای مدرن امروزی که ابزار تولید و توزیع رشد چشم گیری داشته ، به طوری که روابط اقتصادی به شدّت پیچیده تر شده  و هر کشوری برای بهبود وضع اقتصادی خود تلاش می‌کند که هر روز عرصه فعالیت را برای رقیبان خود محدود و تنگ تر می‌سازد و اهمیّت این امر وقتی مشخّص می‌گردد که تأثیرهای اقتصاد را بر فرهنگ و سیاست جامعه به صورت ملموس قابل رویت می شود . اگر کشوری که اقتصاد آن ضعیف باشد ، ناچار در مواردی مجبور است زیر بار تهاجم فرهنگی و سیاسی صاحبان قرار گیرد . در این خصوص ، کشورهایی که اقتصاد ضعیف دارند ، دو کار اساسی باید انجام دهند ۱- تقویت تولید و استحکام بُنیه‌های اقتصادی ۲- مقاومت در برابر فشارهای فرهنگی و سیاسی رقیبان برای حفظ موجودیت و هویّت خود است . حال هدف ما این است که تبیین نمائیم  چگونه می‌توان با استفاده از مؤلّفه‌هایی که قرآن به جامعه ارائه می‌دهد، رونق تولید و اقتصادی موفّق داشته باشیم و مولفه های قرآن را در جامعه به صورت عملی مورد استفاده قرار دهیم. بنابراین، در این بررسی سعی خواهد شد تا از قرآن کریم و روایات مشکلات اقتصادی جامعه فایق و منجر به رونق تولیدی شویم .

مقدمه :

قرآن کریم را که می خوانی تمامش درس زندگیست . تمام حروف و کلماتش با تمام وجودت عجین می شود . راهنمایی است کامل و بدون نقص . تمام زندگی بشر را بیمه کرده است ، به شرط آن که به این نقشه راه دقیق عمل شود.

پس قرآن کریم کتابی است زمان شمول و جهان شمول که همگام با زمان و تطورها و تحول ها به نیازهای زندگی انسان پاسخ می دهد. قرآن کریم تبیان جامعی است که موضوعات مبتلا به جامعه بشری را به نحو مطلوب تبیین نموده است ( … وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‏ءٍ  … سوره نحل آیه ۸۹ ) .

قرآن کریم کتابی واقع نگر است که با توجه به واقعیت های زمان و مکان و زندگی انسان و شرایط محیط و نیازهای او، آهنگ پر کشیدن انسان به مقصد اعلی و مقصود والا را داشته و دارد. بر این اساس بخشی از آیات قرآن پیرامون اقتصاد و احکام و اخلاق اقتصادی است که بر بنیان توحید و فطرت توحیدی انسان نهاده شده است. آموزه های اقتصادی قران همچون سایر آموزه های قرآن کریم ابعاد زندگی انسان را فرا گرفته است و خطوط اصلی روابط اقتصادی و حقوق اقتصادی افراد را تبیین نموده است.

بر این اساس، در مجموعه رهنمودهای قرآن کریم و روایات اهل‏بیت علیهم السلام ، اصول و احکامی وجود دارد که مردم و مسئولین را موظف می‏کنند در فرآیند بنیان نهادن حکومت اسلامی به‏گونه‏ای عمل کنند که امت اسلامی از یک نظام اقتصادی مستقل و مقتدر برخوردار شود تا در سایه آن، ضمن حفظ عزت و عظمت مسلمانان، راه هرگونه نفوذ و سیطره بیگانگان بر جامعه اسلامی مسدود گردد.

قرآن کریم افزون بر بیان اهمیّت و تأکید بر انجام جهاد و رونق اقتصادی، در آیات فراوانی شیوه‌های عملی بهره‌گیری از مواهب طبیعی را عمران و آبادانی زمین و دستیابی به پیشرفت اقتصادی افراد و جوامع پیش روی آنان نهاده است. که با تمسک به شیوه های عملی قرآن موجبات رونق تولید و اقتصاد برتر در جامعه خواهیم بود.

اهمیت و ضرورت اقتصاد در جامعه

اقتصاد مهم‌ترین عاملی است که خداوند آن را مایه دوام و قوام جامعه قرار داده است . بر این اساس نقش تولید و ثروت در زندگی فردی و اجتماعی موثر است . و از آن جایی که  در زندگی فردی و اجتماعی نیز حیات افراد به مال و ثروت بستگی دارد و بدون آن ، ادامه حیات ممکن نیست . یعنی همچنان‌که جریان یافتن خون در بدن، موجب حیات همه بافت‌های بدن شده ، جسم انسان را شاداب نگه می‌دارد ، جریان داشتن پول، ثروت و مواهب طبیعی در رگ‌های اجتماع ، موجب زنده ماندن همه طبقات اجتماع و شاداب ماندن جامعه انسانی می‌شود . در همین راستا قرآن ثروت را عامل پایایی و قیام فرد و جامعه می‌داند:

… وَ لا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَکُمُ الَّتی‏ جَعَلَ اللَّهُ لَکُمْ قِیاماً … ( سوره نسا آیه ۵ )  

… اموال خود را، که خداوند وسیله قوام زندگى شما قرار داده، به دست سفیهان نسپارید … .

در واقع، از آن روی که مال سبب قیام و استقلال است، آن را بنا بر اطلاق مسبّب بر سبب برای مبالغه به قیام نامیده است .

بنابراین یکی از عناصر و اجزای جامعه که به شکل مستقیم، سکّان هدایت جامعه را در دست می‌گیرد، اقتصاد آن کشور است  و هر گونه قدم  برداشتن برای اصلاح و بهبود آن می‌تواند به منزله گام‌هایی در جهت تعالی دیگر بخش‌های جامعه و رفاه حال عمومی و فعّالیّت در اعتلای کشور باشد . در نظام اقتصاد اسلامی، تأمین رفاه عمومی و زدودن فقر از سطح جامعه و نیز رسیدن به اقتدار و استقلال اقتصادی، مستلزم داشتن اقتصادی شکوفا و در حال رشد است. استقلال اقتصادی و شکوفایی آن را می‌توان از آیات قرآن دریافت. از اطلاق برخی آیات و لازمه برخی دیگر، لزوم استقلال و شکوفایی آن فهمیده می‌شود؛

قرآن در این مورد می فرماید :

… وَ لَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکَافِرِینَ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا … (سوره نسا آیه ۱۴۱)

… و خداوند هرگز کافران را بر مؤمنان تسلّطى نداده است … .

که غالب فقهای بزرگ اسلام، برای نفی هر گونه سلطه کافران بر مسلمانان بدین آیه استناد کرده‌اند و مفادّ آن را محکم دانسته‌اند؛ یعنی مسلمانان می‌باید کاری کنند که کفّار به آنان مسلّط نشوند و هر عملی که منتهی به سلطه کفّار شود، نامشروع است و از جمله راه‌های سلطه کفّار بر مؤمنین، سلطه اقتصادی است. متأسّفانه در این روزگار سلطه اقتصادی بیگانگان بر مسلمانان تحقّق یافته است و این واقعیّت تلخ به دلیل عمل نکردن مسلمانان به مقتضای ایمان و مهجور گزاردن قرآن می‌باشد. مطابق مستفاد این آیه ، مؤمنان وظیفه دارند تلاش کنند و خود را از وابستگی‌ها ، از جمله وابستگی اقتصادی ، رهایی دهند .

در آیه دیگری قرآن می فرماید :

… وَلاَ تَهِنُوا وَلاَ تَحْزَنُوا وَأَنتُمُ الأَعْلَوْنَ إِن کُنتُم مُّؤْمِنِینَ …  (سوره آل عمران آیه ۱۳۹ )

… اگر مؤمن هستید، سُستی مکنید و غمگین مشوید که شما برترید …

از این آیه استفاده می‌شود که از لوازم ایمان، بی‌نیازی اقتصادی از کفّار و خودکفایی مسلمین است؛ زیرا نیاز همیشه ملازم با ذلّت و اسارت است و امّتی که بخواهد عزیز و سربلند زندگی کند، باید خود را از یوغ کفّار آزاد کند.

همچنین خداوند می‌فرماید:

… مُّحَمَّدٌ رَّسُولُ اللَّهِ وَالَّذِینَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْکُفَّارِ رُحَمَاءُ بَیْنَهُمْ تَرَاهُمْ رُکَّعًا سُجَّدًا یَبْتَغُونَ فَضْلًا مِّنَ اللَّهِ وَ رِضْوَانًا سِیمَاهُمْ فِی وُجُوهِهِم مِّنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذَلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرَاهِ وَ مَثَلُهُمْ فِی الْإِنجِیلِ کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ یُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِیَغِیظَ بِهِمُ الْکُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُم مَّغْفِرَهً وَأَجْرًا عَظِیمًا … . (سوره فتح آیه ۲۹) .

… محمّد (ص) فرستاده خداست و کسانى که با او هستند، در برابر کفّار سرسخت و شدید، و در میان خود مهربانند. پیوسته آنها را در حال رکوع و سجود مى‏بینى، در حالى‌که همواره فضل خدا و رضاى او را خواهانند. نشانه آنها در چهره ایشان از اثر سجده نمایان است. این توصیف آنان در تورات و انجیل هست، همانند کِشته‌ای که جوانه‏هاى خود را خارج ساخته، سپس به تقویت آن پرداخته تا محکم شده و بر پاى خود ایستاده است و به قدرى نموّ و رشد کرده که کشاورزان را به شگفتى وامى‏دارد. این براى آن است که کافران را به خشم آورد (، ولى) کسانى از آنها را که ایمان آورده‌اند و کارهاى شایسته انجام داده‏اند، خداوند وعده آمرزش و پاداش بزرگی داده است … .

در این آیه مبارک، در توصیف امّت اسلام، با جمله فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ  روبه‌رو می‌شویم . مسلّماً تا چنین هدفی در عملیّات اقتصادی منظور نگردد و مسلمانان خود را از دنباله‌روی کردن خلاص نکنند، نه تنها در اقتصاد، پیوسته شکست می‌خورند، بلکه در اخلاق و فرهنگ که منشأ هر گونه شکست مادّی و معنوی دیگر است، شاهد سقوط قطعی خود خواهند بود. از این رو، مسلمین باید اقتصادی خودکفا و غیر متّکی به غیر داشته باشند .  (موسوی اصفهانی ، ۱۳۶۸ص ۱۳۷)

در سوره انفال نیز می‌خوانیم:

… وَأَعِدُّواْ لَهُم مَّا اسْتَطَعْتُم مِّن قُوَّهٍ وَ مِن رِّبَاطِ الْخَیْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدْوَّ اللّهِ وَعَدُوَّکُمْ وَآخَرِینَ مِن دُونِهِمْ لاَ تَعْلَمُونَهُمُ اللّهُ یَعْلَمُهُمْ وَمَا تُنفِقُواْ مِن شَیْءٍ فِی سَبِیلِ اللّهِ یُوَفَّ إِلَیْکُمْ وَأَنتُمْ لاَ تُظْلَمُونَ … . (سوره انفال آیه ۶۰ ) .

… و هر چه در توان دارید، از نیرو و اسبهای آماده بسیج کنید تا با این [تدارکات]، دشمن خدا و دشمن خودتان و [دشمنان] دیگری را جز ایشان ، که شما آنان را نمی‌شناسید و [تنها] خدا آنان را می‌شناسد ، بترسانید ،  و هر چیزی در راه خدا خرج کنید ، پاداشش به خود شما بازگردانیده می‌شود و بر شما ستم نخواهد رفت … .

واژه قوّه در برخی روایات به شمشیر، سپر و تیر معنی شده است ، ولی قوّه کلمه کوچک و پُرمعنایی است و نه تنها وسایل جنگی و سلاح‌های مدرن هر عصری را در بر می‌گیرد، بلکه تمام نیروها و قدرت‌هایی را که به نوعی از انواع در پیروزی بر دشمن اثر دارد، شامل می‌شود، اعمّ از نیروهای مادّی و معنوی .  (مکارم شیرازی، ۱۳۷۴، ج ۷ ص۲۲۲)

از قدرت‌های اقتصادی ، فرهنگی، سیاسی و… که در مفهوم قوّه مندرج هستند و نقش بسیار مؤثّری در پیروزی بر دشمن دارند ، نباید غفلت کرد . بنابراین ، نیروی اقتصادی برای رویارویی با دشمن از اهمیّت بسزایی برخوردار است . به‌ ویژه در جنگ‌های امروز که قدرت اقتصادی یکی از دو طرف جنگ ، در سرنوشت آن نقش بسزایی دارد.

سیره ائمه معصومین (ع) در رونق تولید و اقتصاد جامعه

زندگی انسان بر پایه و محور کار از سوی خداوند متعال گنجانده شده و تلاش و زحمت در همه حال برای انسانها سفارش نموده و حتی انبیاء و اوصیای خود را برای تلاش انسانها گسیل کرده است .  مظاهر تمدّن بشری به طور کامل، مستمرّ و طولانی در زندگی بشر بر کُره زمین استوار است . ساختمان‌های بلند، سدهای عظیم، تونل‌های طولانی، هواپیماهای غول‌پیکر، کتابخانه‌های بزرگ، رصدخانه‌ها و همه آنچه در کُره خاکی وجود دارد، حاصل تلاش و عملکرد انسانها است .

اقتصاد یک جامعه، رمز بقا و حیات آن است . پس اقتصاد ، متّکی بر تصرّف در طبیعت و هر چیزی است که در آن وجود دارد هست و این نتیجه جز با کار میسر نمی شود . بنابراین کار برای اقتصاد همچون ستون برای خانه است؛ یعنی همانگونه که خانه بدون ستون پدید نمی‌آید، اقتصاد هم بدون کار معنایی ندارد و از این لحاظ، میان اقتصاد فردی و اجتماعی تفاوتی نیست . پس بر انسانها واجب است که پیشه و کاری داشته باشد، به‌گونه‌ای‌که نیازهای خود و اجتماع را تأمین کند و بر ثروت ملّت خویش بیفزاید و برای همین، خداوند متعال نیروی کار کردن به آدمی داد و به تعبیر امام سجّاد (ع) که فرموده اند :

« … رَکَّبَ فِینَا آلاَتَ البَسطِ، وَ جَعَلَ لَنَا أَدَوَاتَ القَبضِ، وَ مَتَّعَنَا بِأَروَاحِ الحَیَاهِ، وَ أَثبَتَ فِینَا جَوَارِحَ الأَعمَالِ … »

… در [پیکر] ما ابزار گشادن و وسایل گرفتن نهاد و ما را از نیروهای حیات بهره‌مند ساخت و به ما اندام‌هایی         ( دست و پا ) برای کار کردن داد … . (صحیفه سجّادیه ص ۳۰)

و نیز خداوند طبع انسانها را به کوشش و تلاش آفرید و به آنان فکر هدایت‌گر و انگیزانده به کار و عمل بخشید امیر مومنان علی (ع) فرموده اند : … الْفِکْرُ مِرْآهٌ صَافِیَهٌ، وَ الاِعْتِبَارُ مُنْذِرٌ نَاصِحٌ. وَ کَفَى أَدَباً لِنَفْسِکَ تَجَنُّبُکَ مَا کَرِهْتَهُ لِغَیْرِکَ … . ( شریف رضی ، ۱۳۷۹ ص ۳۶۵)

… فکر، آینه شفاف و درخشنده اى است و حوادث عبرت انگیز، بیم دهنده و نصیحت کننده است و براى ادب آموزى خویشتن همین بس که از آنچه براى دیگران ناخوش مى دارى بپرهیزى … .

و زمین و آنچه را که در آن و بر آن است، به‌گونه‌ای فراهم آورد که برای آدمی پرداختن به کار در آن میسّر باشد. پس انسان نمی‌تواند عذری برای رها کردن کار و شغل داشته باشد و بار خویشتن را بر دوش دیگران نهد. اسلام آن کس را که بار خویش بر دوش دیگران گذارد، لعنت کرده است و او را وبالی بر اقتصاد اجتماعی و اموال عمومی شمرده است که از دسترنج دیگران می‌خورد و هر کس را موظّف ساخته که به کاری و پیشه‌ای بپردازد و در کار خود نیز کوشا، جدّی، متعهّد، امین و درستکار باشد تا چرخ زندگی بشری از راه تعاون و همکاری بچرخد و هر کس از ثمره کار خویش برخوردار شود (و نه، تنها از نتیجه کار و تلاش دیگران)، و نیز میوه چیده شده با هر دست به دهان صاحب دست برود  . (حکیمی ، ۱۳۸۰، ج ۵ ص ۴۵۲)

به همین دلیل، در سیره پیشوایان معصوم (ع) فعّالیّت‌های اقتصادی افراد، ارزش بالایی دارد. آن بزرگوران، کارگران و تولید‌کنندگان را بسیار تشویق می‌کردند. سیره عملی پیامبر اکرم (ص) و امامان معصوم (ع) این بوده است که بار زندگی خود را شخصاً به دوش می‌کشیدند و هیچ گاه برای تأمین امور ضروریّ زندگی، خود را وابسته به دیگران نمی‌کردند. مسئولیّت سنگین هدایت معنوی انسان‌ها هم مانع از اشتغال آنان به فعّالیّت‌های مثبت و سازنده نمی‌شد و از بابت نقش هدایتی خود هیچ مطالبه اجر و مزد از مردم نمی‌کردند. در قرآن کریم نیز آیات بسیاری دلالت بر اشتغال پیامبران به فعّالیّت‌های مختلف اقتصادی می‌کند و در بسیاری از آیات هم به نوع فعّالیّت آنان اشاره شده است.

رویکرد قرآن کریم بدین موضوع به‌گونه‌ای است که به هیچ وجه میان فعّالیّت انبیا به عنوان فرستاده خداوند و هدایت‌کننده انسان‌ها با اشتغالات دنیوی آنها تباین و تضادّی نمی‌بیند و شغل‌هایی که عهده‌دار آن بودن،د از نوع مشاغل معمولی آحاد جامعه یا حتّی اغلب از مشاغل قشر متوسّط به پایین جامعه بود؛ شغل‌هایی چون چوپانی، نجّاری، آهنگری، زراعت، تجارت و … گاهی نیز در بخش‌های مختلف زندگی خود به فعّالیّت‌های متفاوت می‌پرداختند. هیچ گاه در تأمین نیاز مادّی خود و خانواده خود دست نیاز مقابل دیگران دراز نمی‌کردند. به استناد بعضی روایات، همه انبیاء در بخشی از زندگی خود به کار چوپانی پرداختند. البتّه این موضوع می‌تواند با ساختار حاکم بر مناسبت‌های اقتصادی جوامع سنّتی ـ که معمولاً شبانی یا کشاورزی بود، منطبق باشد .  (ولوی ، ۱۳۸۱صص ۱۶۸ـ ۱۶۷)

ابن‌جوزی معتقد است که آدم(ع) به کشاورزی، نوح به نجّاری، ادریس به خیّاطی، صالح به بازرگانی، ابراهیم به کشاورزی و شعیب و موسی به چوپانی، داوود به اسلحه‌سازی، سلیمان به پادشاهی و پیامبر اسلام (ص) به شبانی اشتغال داشتند و حوّا نخ‌ریسی می‌کرده است . (ابن‌جوزی ، ۱۴۱۵ق. ، ج ۲ ص ۱۴۶)

از مجموع همه اشاره‌هایی که در باب شغل انبیاء در متون و منابع مختلف دیده می‌شود، یک نکته مشترک که همه روی آن متّفق هستند، قابل استنباط است و آن اینکه همه انبیاء به شغلی مشغول بوده‌اند و هیچ یک از آنان به بهانه اعتکاف و خلوت‌گزینی، دعا و نماز یا به‌خاطر انجام مأموریّت و مسئولیّت‌های سنگین نبوّت و رسالت، شانه از زیر بار مسئولیّت‌های فردی و اجتماعی خود خالی نکرده‌اند و این امر بیانگر نوع نگرش آن برگزیدگان الهی به دنیا و رابطه آن با آخرت است و بر اندیشه‌های انحرافی زهدمآبانه که کار و تولید را با کمالات معنوی و مصالح اُخروی در تضاد می‌دانستند و یا افکار باطل ارباب‌مآبانه که کار را وظیفه افراد پست و پایین جامعه می‌دانستند، خطّ بطلان می‌کشد.

تقویت رونق تولید و اقتصاد

فعّالیّت‌های تولیدی، عنصر اساسی در طلب روزی است و برای اهمیّت و تشویق به آن، می‌توان از آیات متعّدد قرآن کریم استفاده کرد. قرآن تصرّف در عوامل تولید و نهاد‌هایی که خداوند برای بشر خَلق کرده، توصیه و به شکر این نعمت‌ها و استفاده درست از آنها تأکید و نیز دوری کردن از تصرّف در عوامل تولید را پیروی از گامهای شیطانی دانسته است و نکوهش می‌کند. قرآن کریم با تذکّر اینکه خداوند نعمت‌ها و منابع را بری شما آفریده، به جستجو در زمین برای طلب روزی، امر می‌فرماید و به «تهیّه قوّه» دستور داده است و خواستار آبادانی در زمین شده است و با بیان‌های مختلف، اهمیّت تولید و تشویق به آن را گوشزد کرده است. در بیشتر این آیات، هدف از تسخیر آسمان و زمین، خلقت شب و روز، فرستادن باد و باران و حرکت کشتی‌ها در دریاها، جستجو و طلب روزی معرّفی شده است . (عبّاس‌نژاد ، ۱۳۸۴صص۴۳۸ـ۴۳۷)

قرآن کریم در این باره  می‌فرماید:

… وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ وَالنَّهَارَ آیَتَیْنِ فَمَحَوْنَا آیَهَ اللَّیْلِ وَجَعَلْنَا آیَهَ النَّهَارِ مُبْصِرَهً لِتَبْتَغُواْ فَضْلاً مِّن رَّبِّکُمْ وَلِتَعْلَمُواْ عَدَدَ السِّنِینَ وَالْحِسَابَ وَکُلَّ شَیْءٍ فَصَّلْنَاهُ تَفْصِیلاً … . ( سوره اسراء آیه ۱۲) .

… ما شب و روز را دو نشانه توحید و عظمت خود قرار دادیم. سپس نشانه شب را محو کردیم و نشانه روز را روشنى‏بخش ساختیم تا (در پرتو آن،) فضل پروردگارتان را بجویید (و به تلاش زندگى برخیزید) و عدد سالها و حساب را بدانید و هر چیزى را مشخّص و آشکارا بیان کردیم … .

«فضل» که جمع آن «فضول» است (ر.ک؛ ازهری، ۱۴۲۱ق.: ذیل «فضل»)، به معنای بیش از حدّ اعتدال است (ر.ک؛ راغب اصفهانی، ۱۴۱۲ق.: ذیل «فضل»). مقصود از فضل و زیادت در این آیه، مال است و آنچه که به دست می‌آید و کسب می‌شود  .

اِبتِغَاءِ فَضل اللَّه در قرآن معمولاً به معنی رزق و کسب و کار مفید و ارزنده است (ر.ک؛ مکارم شیرازی، ۱۳۷۴، ج ۱۲: ۴۶). خداوند بزرگ در این آیه می‌فرماید: «اگر ما آیت روز را روشن قرار دادیم، برای این است که انسان بتواند در آن، به موقع، رزق پروردگار خود را طلب کند، چون رزق فضل و عطای خدای تعالی است . (مطهری ، ۱۳۸۷ ص ۵۱)

تمهید مقدّمات کار و تلاش، زمینه‌سازی برای آرامش و استراحت و پس از آن، روشنی بخشیدن و چراغانی کردن زمین برای جستجوی روزی، تشویق عملی برای فعّالیّت اقتصادی است. براستی اگر روز روشن نمی‌بود و تاریکی شب کنار نمی‌رفت، چگونه امکان فعّالیّت اقتصادی و جستجوی روزی ممکن بود!؟

و یا اینکه در سوره روم خداوند متعال می‌فرماید:

… وَ مِنْ آیَاتِهِ أَن یُرْسِلَ الرِّیَاحَ مُبَشِّرَاتٍ وَ لِیُذِیقَکُم مِّن رَّحْمَتِهِ وَلِتَجْرِیَ الْفُلْکُ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِن فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ … (سوره روم آیه ۴۶)

… و از آیات (عظمت) خدا این است که بادها را به عنوان مژده‌دهندگانی مى‏فرستد تا شما را از رحمت خویش بچشاند (و سیراب کند) و کشتی‌ها به فرمانش حرکت کنند و از فضل او بهره گیرید. شاید شکر او را به جای آرید … .

مراد از «إِذَاقه رحمت» رساندن انواع نعمت‌ها است که بر وزیدن باد مترتّب می‌شود، چون وقتی باد می‌وزد، عمل تلقیح در گل‌ها و میوه‌ها انجام می‌شود، و عفونت‌ها از بین می‌رود و جوّ زمین تصفیه می‌شود و نعمت‌هایی دیگر از این قبیل که اطلاق جمله همگی را شامل می‌شود.

همچنین قرآن در جای دیگر می فرماید :

…  اللَّهُ الَّذی سَخَّرَ لَکُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِیَ الْفُلْکُ فیهِ بِأَمْرِهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ … . ( سوره جاثیه آیه ۱۲)

… خداوند همان است که دریا را به نفع شما ( به بخشیدن طبع خاص و سعه وجودی به آب و ایجاد هوا در محیط آن ) مسخر نمود تا کشتی ها در آن به فرمان ( تکوینی ) او روان شوند و تا شما از فضل و نعمت های    (برّی و بحری) او طلب کنید و شاید سپاس گزارید … .

وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ ، یعنی تا رزق او را که از فضل اوست، طلب کنید .  (رضایی، ۱۳۸۲ ص ۹۹)

البتّه یادآوری می‌شود که در بعضی از آیات، واژه «ابتغاء» از فضل الهی دیده نمی‌شود، ولی به جستجوی روزی سفارش می‌کنند؛ مانند این آیه که می‌فرماید:

… هُوَ الَّذی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ ذَلُولاً فَامْشُوا فی‏ مَناکِبِها وَ کُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَ إِلَیْهِ النُّشُورُ … . (سوره ملک آیه ۱۵)

اوست آن که زمین را ( به هموار نمودن سطح و ایجاد حرکت وضعی و انتقالی در آن ) برای شما رام نمود ، پس بر دوش های آن راه روید ( و همه جای جسم کروی دوش آن است ) و از روزی او بخورید ، و (بدانید که فرمان) برانگیختن به دست او و حضور برانگیخته ها به سوی اوست… .

با توجّه به این آیه می‌توان فهمید که مایه‌های اصلی اقتصاد و کلید بسیاری از درآمدها را خداوند در زمین قرار داده است. این زمین شرایطی را در خود جمع کرده که قابل فرمان بردن است و انسان که خلیفه خدا در زمین است، طوری آفریده شده که می‌تواند از امکانات مادّی زمین استفاده کند و در حقیقت، این امکانات را خداوند به انسان سپرده است تا با استقرار بر پشت زمین و بهره‌مندی از هرگونه وسایل طلب، رزق و نصیب مادّی خود را از زمین به دست آورد و در این میدان وسیع و خوان گسترده خدای کریم، با همزیستی و حُسن برخورد، همه انسان‌ها با هم بهره گیرند.

امکاناتی که زمین در اختیار انسان نهاده، عبارت است از: تحمّل عملیّات کشاورزی، خدمات صنعتی، روابط بازرگانی و بسیاری از فعّالیّت‌های دیگر. انسان در روی زمین تا آنجا که امکانات جغرافیایی منطقه‌ای اجازه می‌دهد، به تولید می‌پردازد و هنگامی که تولید محلّی، نیازهایش را تأمین نکرد، با روابط بازرگانی و مبادلات اقتصادی با سرزمین‌های دور و نزدیک، نیازهای خود را مرتفع می‌سازد و با کار و فعّالیّت، وسایل زندگی‌ خویش را فراهم می‌آورد. پس انسان موجودی است که عمده نیازهای او به‌وسیله زمین و در روی زمین فراهم شده است. او باید با حرکت و تلاش مداوم و ملایم خود، طبیعت را رام کند و از آن بهره گیرد، تا با تأمین اقتصاد، بتواند بر مشکلات مادّی خود فایق آید و مسیر خود را به سوی کمال پایدارش طی کند. بنابراین، باید گفت که این اقتصاد سالم و پیشرفته است که نقش خود را مستقیماً در زندگی این دنیا و به گونه غیرمستقیم در پیمودن راه کمال آخرت ایفا می‌کند . (موسوی اصفهانی ، ۱۳۶۸ص۱۲۵)

برخی از آیات نیز با فراهم‌ ساختن زمینه تولید، بر اهمیّت و تشویق به تولید نیز دلالت دارند؛ مانند آیات زیر:

… وَلَقَدْ مَکَّنَّاکُمْ فِی الأَرْضِ وَجَعَلْنَا لَکُمْ فِیهَا مَعَایِشَ قَلِیلاً مَّا تَشْکُرُونَ … . (سوره اعراف آیه ۱۰)

… ما تسلّط، مالکیّت و حکومت بر زمین را براى شما قرار دادیم و انواع وسایل زندگى را براى شما فراهم ساختیم ، امّا کمتر شکرگزارى مى‏کنید … .

… وَ سَخَّرَ لَکُمْ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ جَمیعاً مِنْهُ إِنَّ فی‏ ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ … . ( سوره جاثیه آیه ۱۳)

… و آنچه در آسمان ها و آنچه در این زمین است همه را که ( وجود و حفظ و تدبیرشان ) از اوست به سود شما مسخر نمود. حقّا که در این ( تسخیر ) نشانه هایی ( از توحید و قدرت و رحمت او ) است برای گروهی که     می اندیشند … .

… اللّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَأَنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَّکُمْ وَسَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ لِتَجْرِیَ فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَکُمُ الأَنْهَارَ … . ( سوره ابراهیم آیه ۳۲)

… خداست که آسمانها و زمین را آفرید و از آسمان آبى فرستاد و به وسیله آن از میوه ‏ها براى شما روزى بیرون آورد و کشتى را براى شما رام گردانید تا به فرمان او در دریا روان شود و رودها را براى شما مسخر کرد … .

… وَ سَخَّر لَکُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَآئِبَینَ وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَالنَّهَارَ … . ( سوره ابراهیم آیه ۳۳)

… و خورشید و ماه را که پیوسته روانند براى شما رام گردانید و شب و روز را [نیز] مسخر شما ساخت … .

… وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَالْنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالْنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَاتٍ لِّقَوْمٍ یَعْقِلُونَ … . ( سوره نحل آیه ۱۲) 

… و شب و روز و خورشید و ماه را براى شما رام گردانید و ستارگان به فرمان او مسخر شده‏ اند مسلما در این [امور] براى مردمى که تعقل مى کنند نشانه‏ هاست … .

… وَ مَا ذَرَأَ لَکُمْ فِی الأَرْضِ مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ إِنَّ فِی ذَلِکَ لآیَهً لِّقَوْمٍ یَذَّکَّرُونَ … . ( سوره نحل آیه ۱۳) 

… و [همچنین] آنچه را در زمین به رنگهاى گوناگون براى شما پدید آورد [مسخر شما ساخت] بى‏ تردید در این [امور] براى مردمى که پند مى‏ گیرند نشانه‏ اى است … .

وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُواْ مِنْهُ لَحْمًا طَرِیًّا وَتَسْتَخْرِجُواْ مِنْهُ حِلْیَهً تَلْبَسُونَهَا وَ تَرَى الْفُلْکَ مَوَاخِرَ فِیهِ وَ لِتَبْتَغُواْ مِن فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ … . ( سوره نحل آیه ۱۴) 

و اوست کسى که دریا را مسخر گردانید تا از آن گوشت تازه بخورید و پیرایه‏ اى که آن را مى ‏پوشید از آن بیرون آورید و کشتیها را در آن شکافنده [آب] مى ‏بینى و تا از فضل او بجویید و باشد که شما شکر گزارید .

ملّتی که می‌خواهد در برابر استعمار و نفوذ مستکبران دنیا با عزّت و سربلندی زندگی کند، به جای اینکه مدام خود را با سرمایه‌ها و پیشرفت‌های آنها مقایسه کند، نیروی فکری و جسمانی خویش را در راه رشد و ترقّی خویشتن به کار گیرد و به خود بگوید من چیزی کمتر از دیگران ندارم و دلیلی ندارد که نتوانم از آنها بیشتر پیشرفت کنم، من چرا چشم به امکانات و پیشرفت‌ آنها بدوزم که این پیشرفت آنان فقط در جهت مادّی است و در بحران معنویّت دست و پا می‌زنند. من خود بهتر و بیشتر تولید می‌کنم. بدین ترتیب، نباید اجازه دهیم که بیگانگان به کشورمان نفوذ کنند.

مقام معظّم رهبری در این باره می‌فرمایند : « … موفّقیّت هر ملّت در پیشرفت‌های خود، نسبت معکوس با نفوذ بیگانگان و دشمنان در آن کشور دارد. نسبت اینها متعاکس است؛ یعنی هرگاه بیگانه و یک قدرت خارجی، ولو آن قدرت خارجی علناً اظهار دشمنی نکرده باشد، نفوذش در بین مردم، قشرهای مختلف و فضای سیاسی بیشتر باشد، این ملّت از آینده‌ای همراه با عزّت و همراه با افتخار و تأمین‌شده، فاصله‌اش بیشتر است، نه اینکه با هر بیگانه‌ای باید ستیزه‌گری کرد، نه. گاهی هم انسان به خاطر مصالح، با بیگانه‌ای دوستی می‌کند، امّا به همان بیگانه دوست هم نباید اجازه داد که در امور داخل این خانه، این خانواده، این کشور و این جامعه بتواند نقش ایفا کند. از اوّل انقلاب که به کلّی رشته‌های نفوذ آمریکا و دیگر قدرتمندان ـ فقط هم آمریکا نبود، مُنتها بدترینشان آمریکا بود ـ در این کشور گسسته شد. اینها دایم در فکر بودند که به نحوی در داخل کشور نفوذ کنند و به پیاده کردن فکر خودشان، حرف خودشان،کار خودشان و مقاصد و هدف‌های خودشان بپردازند. از همه راه‌ها هم برای این کار استفاده می‌کنند … »  . (بیانات رهبری در دیدار دانشجویان و دانش‌آموزان و جانبازان: ۱۱/ ۰۸/ ۱۳۷۹).

یکی از اساسی‌ترین روش‌های مقابله با نفوذ و استعمار دشمنان و تحریم‌های اقتصادی، رونق تولید داخلی و کاستن از واردات که می‌تواند به افول و رونق کم و توقّف واحدهای تولید داخلی منجر شود، موجب استقلال اقتصادی، قطع وابستگی به خارج و ارتقای تکنولوژی در سطح کلان‌ شود. افزایش بهره‌وری در تولید، کاهش قیمت تمام‌شده تولید، کیفیّت بهتر و خدمات بیشتر در رقابت با تولید خارجی و کاهش واردات و حمایت از تولید ملّی، از عوامل مهمّ تحرّک و رونق اقتصاد داخلی می‌باشد.

نتیجه‌گیری

از آن جایی که  بیکاری در اسلام مردود و کار به عنوان یک امر مقدّس شناخته شده است و خدای متعال کارکنان و تلاشگران را دوست دارد یکی از بارزترین امتیازهای جوامع ایده‌آل، داشتن اقتصادی سالم ، پویا و وجود مجریان فعّال، متعهّد و کاردان در عرصه‌های اقتصادی است . پیامبران الهی نیز برای ایجاد قسط و عدالت در سطح وسیع آن در میان اقشار مختلف جامعه و تأمین نیازهای مادّی مردم و آبادانی و آسایش آنان و به‌وسیله توزیع عادلانه امکانات، سرمایه‌ها، ایجاد زمینه‌های مناسب، آگاهی‌رسانی همگانی و بالأخره ترویج احسان، نیکوکاری و خدمت کوشیده‌اند تا مردم را به سوی سعادت و نیک‌بختی سوق دهند.

هرگاه بخش‌های اساسی جامعه به کار اشتغال داشته باشند، اقتصاد جامعه رشد و شکوفایی خواهد داشت، تولید و درآمد ملّی افزایش می‌یابد، درآمد دولت به جهت مالیات‌ها فزونی می‌گیرد و امکان ارائه خدمات عمومی به مردم فراهم می‌شود. نیروی کار با به‌کارگیری سرمایه باعث تولید جامعه می‌شود و یکی از مبانی اصلی اقتصاد مقاومتی تکیه بر تولید می‌باشد. با بیکاری، نیروی کار، سرمایه بالقوّه یا بالفعل معطّل می‌ماند و بنیه اقتصادی جامعه ضعیف می‌شود. هرچه تولید بیشتر شود، امکان برخورداری دولت از مالیات‌های مردمی افزایش می‌یابد و آبادی جامعه صورت می‌گیرد. در نامه امام علی (ص) به مالک اشتر آمده است: « … اگر وضع خراج‌دهندگان اصلاح شود، افراد دیگر جامعه هم به سامان می‌رسند و باید فکر حاکم اسلامی به آبادی و گسترش تولید، بیش از جمع‌آوری مالیات باشد وگرنه کشور و مردم به نابودی کشانده می‌شوند … » .

افزایش توان اقتصادی بدون شک از آثار کار و انگیزه مناسبی برای شخص مسلمان در رو آوردن به آن است. به همین دلیل، هرگاه جامعه به کاری احتیاج داشت، شخص باید این گونه «واجبات نظامیّه» را انجام دهد و از تلاش خود در این زمینه خودداری نکند، چون گاهی تلاش در انجام مشاغل مورد نیاز جامعه، واجب می‌شود. امروزه جایگاه نیرو و سرمایه انسانی در رشد و توسعه اقتصادی از مباحث مهمّ و کلیدی اقتصاد کلان و توسعه به شمار می‌رود. یکی از انگیزه‌های اصلی شخص برای کار، رشد اقتصادی جامعه است و تقویت این انگیزه میان نیروی کار، آثار پُربرکتی دارد؛ از جمله آنکه فرد را از توجّه به خود دور می‌کند و به فکر دیگران می‌اندازد یا حتّی اگر به مال احتیاج ندارد، برای اعتلای جامعه می‌کوشد. در برخی ممالک، مردم ابتدا برای وطن و پس از آن برای خانواده و در نهایت، برای خود کار می‌کنند. این چنین روحیّه‌ای به یقین، شکوفایی اقتصادی را موجب می‌شود.

راهکارهای قرآن برای رونق تولید و اقتصاد جامعه

۱- تقویت و توسعه زیر ساخت های صنعت و کشاورزی در جامعه

وَالْأَرْضَ وَضَعَهَا لِلْأَنَامِ (سوره رحمان آیه ۱۰)

۲- مدیریّت صحیح منابع موجود در جامعه

وَ آتَاکُم مِّن کُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ وَ إِن تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا (سوره ابراهیم آیه ۳۴ )

۳- منابع شناخته نشده در جامعه را شناسایی و استفاده بهینه از آن را انجام داد

وَ لَقَدْ مَکَّنَّاکُمْ فِی الْأَرْضِ وَ جَعَلْنا لَکُمْ فیها مَعایِشَ قَلیلاً ما تَشْکُرُونَ (سوره اعراف آیه ۱۰ )

۴- بهاء دادن به متخصصین رشته‌های زمین‌شناسی، معدن، زیست‌شناسی ، و عملیاتی نمودن ایده های آنان

وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَهً وَأَجْرًا عَظِیمًا (سوره مومنون آیه ۱۸ )

۵- استفاده از روش‌های جدید آبیاری برای بهره‌برداری بهینه از زمین های زراعی

وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ فَأَسْکَنَّاهُ فِی الْأَرْضِ وَ إِنَّا عَلى‏ ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُون (سوره فتح آیه ۲۹ )

پیشنهادات عملی و کاربردی برای رونق تولید در جامعه

۱- کاهش نرخ و میزان مالیات تولیدکنندگان و یا در نظر گرفتن تخفیف ده ساله برای آنان

۲- ارائه تسهیلات بانگی با سود پایین به تولید کنندگان

۳- ارائه تسهیلات ویژه برای جذب سرمایه های خارجی (منابع خارجی )

۴- به کارگیری تمام امکانات لازم برای ثبات و امنیت اقتصادی در جامعه

۵- رعایت اصول علمی شایسته سالاری حداقل در بخش اقتصادی جامعه

۶- توجه ویژه به تولیدات خانگی و کارگاههای کوچک زود بازده

منابع و ماخذ :

قرآن کریم (۱۳۷۹) : ترجمه : محمّدمهدی فولادوند ، تهران: نشردارالقرآن الکریم .

ابن‌جوزی، أبو‌الفرج عبدالرّحمن بن علی (۱۴۱۵ق.) : المنتظم فی تاریخ الملوک و الأمم ، بیروت : دار الکُتُب العلمیّه .

بیانات مقام معظّم رهبری در دیدار با دانشجویان و دانش‌آموزان و جانبازان ، ۱۱/ ۰۸/ ۱۳۷۹٫

رضایی، مجید (۱۳۸۲) : کار و دین ،  تهران : کانون اندیشه جوان .

شریف رضی، محمد بن حسین (۱۳۷۹) : نهج‌البلاغه ، ترجمه : محمّد دشتی ، قم : نشر مشهور .

صحیفه سجّادیّه ،  (۱۳۷۶) : امام علی بن حسین(ع). قم: نشر الهادی .

عبّاس‌نژاد، محسن (۱۳۸۴) :  قرآن و اقتصاد ،  مشهد : مؤسّسه انتشارات بنیاد پژوهش‌های حوزه و دانشگاه .

مطهّری، مرتضی (۱۳۸۷) : مجموعه آثار ، تعلیم و تربیت در اسلام ، چاپ چهارم ،  تهران : نشر صدرا .

مکارم شیرازی، ناصر و دیگران (۱۳۷۴) : تفسیر نمونه ، تهران: دار الکُتُب الإسلامی .

موسوی اصفهانی، جمال‌الدّین (۱۳۶۸) : پیام‌های اقتصادی قرآن ، بی‌جا: دفتر نشر فرهنگ اسلامی .

ولوی، علی‌محمّد (۱۳۸۱) : فرهنگ کار در اسلام (پژوهشی در قرآن و سیره معصومان) ، تهران : نشرامیرکبیر .

پنجم فروردین ماه ۹۸ – دکتر موسوی