دکتر لیلا موسوی
مطالعات زیادی درباره تاریخ بادگیرها صورت گرفته ولی هنوز آنقدر مدون نیست که بتوان با مراجعه به آن زمان ساخت دقیق بادگیرها را مشخص کرد.
پژوهشکده بینالمللی بادگیر دانشگاه یزد، طی چند پروژه روی مستندسازی و تهیه شناسنامه برای بادگیرهای یزد، کار میکند. یک سری تاریخشناس خارجی هم روی بادگیرهای یزد مطالعه کرده و نشانههایی از جای بادگیر در ساختمانهای تاریخی و قدیمی یافتند که بر اساس آن حدس زدند بادگیر باید به آن دوره مربوط باشد.
بادگیرها، اول فقط برای آب انبارها بودند
رد بادگیر به شکلهای مختلف در کشورهای خاورمیانه دیده میشود و حتی در ایران هم در شهرهای مختلف تیپولوژی مختلفی دارد. به همین دلیل دقیقا نمیشود گفت ساخت بادگیر در ایران از کجا شروع شده ولی یزد، شهری است که اکثریت روی آن اتفاقنظر دارند. کاربری بادگیر در ابتدا ساده و متفاوت از بادگیرهای کنونی بود و از آن بیشتر در آبانبارها استفاده میشد. در بازه زمانی خاصی، بادگیرها تغییر شکل دادند و سبکوسیاق خاصی پیدا کردند. کمکم وقتی در دورهای شهر رونق اقتصادی بیشتری پیدا کرد، بادگیرها به خانهها راه پیدا کردند.
متمولان و مالکان خانههای خاص برای این که از عوام فاصله بگیرند بادگیرهای خاصتر و بلندتری ساختند و تزیینات و تیپهای خاصی که از دور هم قابل شناسایی باشد به آن اضافه کردند تا مونومان شهری (المان) پیدا کند. مثلا بلندترین بادگیر ایران که در باغ دولتآباد یزد است به این علت ساخته شده که این محل، ییلاق والی یزد بوده است.
برای خانههایی که تابستاننشین و زمستاننشین داشتند
جالب این که بادگیر فقط مربوط به خانههای حیاط مرکزیدار است یعنی خانههایی که بخش تابستاننشین و زمستاننشین دارند و تقسیمبندی آنها با حرکات خورشید هماهنگ است. خانوادهها در تابستان در بخشی که بادگیر در آن طراحی شده بود، میماندند و دریچهها در طول شبانهروز باز بود تا خانه را خنک کند و در زمستان به بخش دیگر خانه کوچ میکردند که رو به آفتاب است.
قصه بادگیرها و گفتن از آنها بسیار مفصل است و صرف این که بادگیرها در شهرهای مختلف ایران بودهاند، کفایت نمیکند. همانطور که امارات تلاش زیادی برای ثبت بادگیرها در یونسکو دارد، باید در کشورمان مطالعات تخصصی اعمال شود و عملیات مستندسازی زودتر به سرانجام برسد. ما باید بتوانیم روی بادگیرها مطالعات تاریخی و تخصصی کنیم تا بشود ثابت کرد خانه بادگیرها، ایران است و هسته اولیه ساخت بادگیر از این جا شروع شده است.
استادیار دانشکده معماری دانشگاه