https://didshahr.ir/19615

حرمخانه بیشتر به خاطر دفن اهل بیت شیخ صفی ازجمله بی بی فاطمه همسر شیخ و فرزندانش به حرمخانه معروف شده است.

شیخ صفی الدین


در این باره بخوانید:

معرفی کامل مجموعه بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی


به گزارش دیدشهر؛ قدرت و نجابت معماری صفوی بی شک به بهترین صورتی در بقعه شیخ صفی الدّین اردبیلی تجلّی کرده، که یکی از بزرگترین مقابر جهان و مجموعه ای از آرامگاه های بزرگان، مشایخ و سالطین صفوی و فضاهای آیینی و عبادی در دو سبک آذری و اصفهانی است که نخستین بار شاه تهماسب آن ها را به صورت مجموعه واحدی در آورد و بعدها شاه عبّاس بناهای مهمّ دیگری به این مجموعه افزود و باعث اصلاحاتی در آن شد.

سابقه بخش هایی از این بنا به دوره خود شیخ صفی الدّین اردبیلی (۰۵۶-۵۳۵ ،) عارف شهیر ایران و فرزندان وی، شیخ صدرالدّین موسی و سلطان علی معروف به خواجه علی سیاهپوش می رسد.

به طور کلّی، اهمیّت این مجموعه تاریخی در ارتباطی که با سلسله خاندان سالطین صفویّه دارد، جلوه گر می شود. اسلاف شاهان صفوی و همچنین شاه اسماعیل اوّل سر سلسله این خاندان در این مجموعه تاریخی به خاک سپرده شده اند.

در این مطالعه، سعی بر آن است که، ماهیّت و کارکرد عمارات حرمخانه که یکی از قدیمی ترین بازمانده های مجموعه بزرگ شیخ صفی الدّین اردبیلی است، مورد بررسی قرار می گیرد.

حرمخانه مقبره شیخ صفی الدین اردبیلی

بدون کم ترین تردید، بنای مزبور قبر بی بی فاطمه، همسر شیخ صفی و دختر مرشد او شیخ زاهد گیلانی است که به سال ۵۵۷ هجری قمری یعنی ده سال قبل از شوهرش در اردبیل زندگی را بدرود گفت و شیخ صفی خود دستور داده بود که بر فراز قبر او گنبدی تعبیه شود.

حدس زده می شود که این مکان از آن لحاظ که مدفن بانوان خاندان صفوی بوده، نام حرمخانه به خود گرفته است.

علاوه بر این ممکن است، این نام شاید به آن دلیل باشد که نخست همسر شیخ صفی در آنجا دفن شده است؛ گرچه بعدها تعدادی از مردان خاندان صفوی نیز در مجاورت وی مدفون گردیده اند.

البتّه بررسی هایی که در این چند ساله اخیر به عمل آمده، بر اصالت وجود و اعتباری بودن ماهیّت تدفینی این مکان و درستی اختصاص آن به خواجه محیی الدّین که پسر بزرگ شیخ صفی الدّین و ثمره ازدواج ایشان با “بی بی فاطمه” دختر شیخ زاهد گیلانی بود و در سال ۵۵۷ در حیات پدرش درگذشته است، صحّه گذارده است.

اصل این بنا، که یکی از قدیمی ترین بازمانده های مجموعه بزرگ شیخ صفی الدّین اردبیلی است، به واسطه سبک و سیاق معماریش احتمالا مربوط به قبل از دوره صفویّه بوده و همان طور که شادروان پیرنیا خاطر نشان ساخته است قدمت این بنا احتمالا اواخر قرن هشتم هجری مربوط است که پس از مسجد (احتمالا چلّه خانه را مسجد نامیده است)  قدیم ترین قسمت بقعه باید قاعده ساختمان چهارگوشی (حرمخانه)  باشد که گنبدی بر فراز آن است.

فضاهای درونی حرمخانه شامل یک دالان، راهرو، رواق و اتاق تقریباً مربّع شکلی می باشد که دیوارهای آن به طور ساده سفید کاری شده است.

مشخصات ساختمان حرم خانه شیخ صفی

ورودی اصلی این بنا در انتهای شمالی دیوار شرقی شاهنشین قرار گرفته و متشکّل از یک دَرِ چوبی دولنگه ای است که از ورقه های نقره مستور است.

بعد از ورودی راهرویی به ابعاد تقریبی ۵۵/۵ ×۵۵/۶ متر، در امتداد شرقی- غربی قرار دارد که از طریق آن به وسیله رواقی به ابعاد تقریبی ۳۵/۷ ×۳۵/۰ متر، به صحن اصلی حرمخانه میتوان راه یافت.

رواق، اتاق مسطیل شکلی است که دیوارهایش با گچ سفید شده و در سقف آن، که از تاق کوتاهی تشکیل یافته، رسمی بندی زیبایی اجرا گردیده است.

کف اتاق مزبور با یک تخته نمد بزرگ منقوش و عتیق فرش شده و در منتهی الیه جنوبی آن راهرو کوتاهی است که بالای آن نیز یک صفحه گچبری تزیینی قرار دارد.

شیخ صفی

در انتهای راهرو دَرِ دولنگه ای که از چوب گردو ساخته شده و دارای ویژگی اشکال هندسی زینتی است، مدخل فضای اصلی حرمخانه را مشخّص می سازد؛ این دَرْ با ظرافت تمام با نقش های اسلیمی، پیچک های متنوّع و ترکیبات نسبتاً جدّی و قوی طلاکاری شده و تمام این انبوه پیچیده و درهم بافته در متنی که با الک یا رنگ قرمز رنگ آمیزی شده بود، قرار گرفته است.

بسیاری از خصایص تزیینی دوره صفوی در قرن دهم/شانزدهم م که بعداً ترقّی کرد و رایج گردید در طرح تزیینی این دَرْ- که متأسّفانه امروزه بخش عمده تزیینات آن به شدت آسیب دیده است-، آشکار است.

بر فراز دَرِ مذکور لوح گچ بری زیبایی تعبیه شده که حاشیه آن با کلمه های مختلف و گلهای شاه عبّاسی و اسلیمی های خرطوم فیلی قاب گرفته شده و کتیبه های این قاب، که به خطّ کوفی و ثلث نوشته شده، حاوی بیاناتی از پیامبر اکرم (ص)  متن شهادتین و نامهای مبارک علی(ع)، حسن (ع)، و حسین (ع)، می باشد.

در متن لوح به خطّ ثلث عبارت “الدنیا ساعه فاجعلها طاعه” نوشته شده و اطراف آن به خطّ کوفی روایتی از پیامبر اکرم (ص)، ذکر گردیده است.

دور تا دور لوح مزبور نیز کتیبه های است که از پایینترین نقطه سمت راست شروع شده و بعد از دور زدن سرلوح، در حاشیه سمت چپ پایین آمده و در نقطه قرینه محلّ شروع خاتمه مییابد.

حاشیه تزیینی دیگری نیز در منتهی الیه فوقانی، قاب بیرونی لوحه سر درب را در برگرفته که محتوی ۵ لوح گچی است؛ این لوحها دارای عباراتی به خطّ ثلث آغازین است که از اسماء جاللیّه “الرافع”، “المذل”، “المعز”، “السمیع”، “البصیر” و “الحلیم” تشکیل شده است.

مشخصات داخل حرم خانه

با عبور از این دَرْ وارد حرمخانه که مدفن برخی مردان کم اهمیّت و بی بی فاطمه- عیال شیخ صفی و دختر شیخ زاهد گیلانی و پسر اوّل شیخ محیی الدّین یا دختر شیخ صفی از زن دوّمش است، می شویم.

حرم خانه فضایی است مربّع شکل به ضلع ده متر که یک گنبد ساده آجری، نیمکره آن را پوشش داده و کف آن با کاشی های خشتی سبز رنگ مفروش شده است.

کاشی های آبی رنگ نیز دورتادور اتاق، مانند حاشیّه ای نصب شده است.  طرح تقریباً مربّع شکل گنبد خانه در قسمت فوقانی با گوشه سازی به کثیر االضالعی تبدیل و گنبدی آجری، که بر روی یک منطقه انتقالی قوسی شکل نهاده شده، به سبک گنبدهای عصر صفوی بر فراز آن استوار شده است.

 

این گنبد، که به بلندی گنبد  شیخ صفی نیست و دارای شکل فشرده تری نسبت به آن است، در ۶۳۳۰ شمسی بر جای گنبد اصلی و به تقلید از آن ساخته شده است.

کتیبه ای که با حروف سفید در متن آبی نوشته شده، از داخل اطراف گریو )واژه فارسی ساقه یا گردنی گنبد؛ واژه انگلیسی Tholobate ) را احاطه کرده و چهار نورگیری که در فواصل معیّن تعبیه گردیده، این حاشیّه کتیبه را قطع میکند. کتیبه مزبور از دو قسمت مجزّا و در عین حال پیوسته تشکیل یافته و محتویّات آن قرآنی آیات ۵۰ و ۵۵ از سوره مبارکه الرّحمنو در مدح و ستایش شخصی است که این بنا آرامگاه اوست.

این کتیبه، که در دورههای بعدی بازسازی شده، به خطّ نسخ نوشته شده است

ظاهراً ده قبر در حرمخانه وجود دارد؛ البتّه ممکن است، این محوّطه قبرهای بیشتری را در خود پنهان ساخته باشد؛ همان طور که قبر پنجم در سمت چپ درب، مؤیّد این مطلب است.

بر بالای بعضی از قبوری که در صحن مزبور وجود دارند، صندوق های چوبی کوچک تری نهاده شده است؛ این صندوق ها، که با استفاده از روپوش های پارچه ای محافظت می شوند، نمونه های ارزشمندی از منبّت کاری های نسبتاً قدیمی به جای مانده و از آثار گرانبهای موجود در این مجموعه است.

قبور داخل حرمخانه

در دو لنگه چوبى نقره کاری شده سمت راست ایوان شاه نشین، در نقاشی لاکی، هفت صندوق چوبی و سنگ مزارات مقبره از شاخص ترین آثار این آرامگاه محسوب میشود.

حرمخانه شیخ صفی

با داخل شدن از مدخل و دور زدن اتاق در جهت حرکت عقربه ساعت، هویّت صاحبان قبور به قرار ذیل است:

۱ – سلطان با یزید بن خواجه شیخالصفوی” متوفّی به سال ۸۶۶ هجری قمری

۲ – شیخ اویس شمسالدین محمّد بن صفوی” به احتمال نوه دختری شیخ صفی و یا نوه پسری شیخ زاهد گیلانی که تاریخ آن از بین رفته است.

۳ – هویّت آن مشخص نشده است.

۴ – مرشد قلی آقا بن اهلل قلی آقا ایشیک آقاسی” که از اعاظم دربار در زمان شاه عبّاس بزرگ بوده و مسئولیّت تشریفات دربار و پذیرایی رسمی را به عهده داشته است.

۵ – سیّد موسی بن سلطان حیدر” متوفّی به سال ۵۸۵ هجری قمری (در همین قبر باز نوشته شده “آقا حسین سرکاراتی” با تاریخ ۶۶۶ هجری قمری )

۶ – هویّت آن مشخّص نشده است.

۷ – فرزند فردی به اسم “محمّد” متوفّی به سال ۵۵۳ هجری قمری

۸ – سالم اهل بن خلیل اهلل الصفوی” متوفّی به سال ۸۶۸ هجری قمری

۹ – بی بی فاطمه” دختر شیخ زاهدگیلانی و عیال شیخ صفی متوفّی به سال ۵۳۵ هجری قمری

۱۰ – دختر شیخ صفی (شاید از زن دوّمش) یا پسر اوّل شیخ صفی به نام “محیالدّین محمّد” که در سال ۵۵۷ هجری قمری- یک سال قبل از فوت پدرش، شیخ صفی و یازده سال قبل از فوت مادرش، بیبی فاطمه وفات یافته است.

در دو طرف راهرو حرمخانه نیز دو سنگ قبر مرمرین زیبا وجود دارد؛ قبری که در سمت راست واقع شده، گور “محمود بیگ مُهردار” است که یکی از امرای شاه تهماسب ) فراهانی منفرد، ۶۳۵۵ شمسی: ۶۶۶ )و مُهردار دربار بوده است. سنگ قبر دیگر در سمت چپ، متعلّق به “امام … خان افشار” است که عالوه بر نام متوفّی بر روی پیشانی سنگ قبر، صلوات بر ائمّه معصومین نیز بر جانب راست آن حکّاکی شده است.

حبیب شهبازی شیران

استادیار گروه آموزشی باستان شناسی دانشگاه محقّق اردبیلی


گردشگری استان اردبیل |مناطق تاریخی اردبیل

  • ۱۳۹۹/۱۱/۰۷
  • چاپ کردن
  • https://didshahr.ir/19615

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

انتشار مجدد مطالب تنها با ذکر نام منبع "دید شهر" مجاز میباشد.