https://didshahr.ir/19631

چینی خانه از ساختار معماری فخیمی برخوردار است که گرد هم آمدن فضایل هنری نام برده، آن را در بین مجموعه های تاریخی ایران شاخص و متمایز نموده است.

شیخ صفی


در این باره بخوانید:

معرفی کامل مجموعه بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی


به گزارش دیدشهر؛ بقعه شیخ صفی الدین صفوی یکی از جاذبه های گردشگری اردبیل است.

این بقعه حاوی ده ها اثر بدیع در مضامین مختلف رشته های هنری است که از آن جمله میتوان به عالی ترین نوع کاشی کاری معرّق و مقرنس، گچ بری کتیبه های زیبا و نفیس، خطّ خوش نویسان بزرگ دوره صفوی همچون میر عماد، میر قوام الدّین، محمّد اسماعیل و …، منبّت های ارزنده، نقره کاری، تذهیب و طالکاری، نقّاشی و تنگ بری و … اشاره کرد.

معماری چینی خانه بقعه شیخ صفی الدین 

چینی خانه از پدیده های شگفت انگیز هنر ایران در قرن یازدهم هجری قمری از منظر معماری، ماهیّت و کارکرد بررسی گردیده و حتّی الامکان زوایای تاریک و پنهان موضوع را از رهگذر این واکاوی روشن کنیم.

چینی خانه یک عمارت باشکوه آجری است که گنبدی با خیز کوتاه بر فراز آن قرار گرفته و دو تاق نمای شمالی در سطح پایین در دیوار شرقی قندیل خانه دارای درهایی است که به صحن آن منتهی می شود.

قسمت اعظم پوشش داخلی بنای چینی خانه، که در ۱۳۴۸ شمسی ریخته بود، در سال های اخیر کامل مرمت شده است.

داخل بنا به سبک اتاق مربّع شکلی است که در یک از اضلاع آن یک تورفتگی چند وجهی قرار دارد قطر بنا تقریباً ۱۸ متر است و فضای مربّع گنبدخانه در بالای اتاق های نیم دایره تاق نماها، با گوشه سازی به چند ضلعی تبدیل گردیده تا رأس خرطومی ها مماس با محیط دایره گلوگاه گنبد باشد.

به تعبیر دیگر: محیط گرد گنبد، مماس با هر یک از هشت ضلع هشت گوشه دور بناست نقطه انتقال به هشت ضلعی در این بنا به وسیله یک سلسله تاق های بزرگ و کاربندی انجام شده است.

بدنه بخشی از دیوار چینی خانه تا ارتفاعی حدود ۲/۵ متر، کاشی کاری شده که روی آنها را نقّاشی کرده و بعداً لعاب داده اند. زمینه های چهارگوش این کاشی ها، که با لبه های باریک حاشیّه مانندی به هم پیوسته، با طرحهای تور مانندی پرشده و بر روی آن نقش گلدانهای پر از گل، اشکال طوماری با حیوانات افسانه ای ستیزه جو و گاهی نقش بزرگ برگ نخلی با شاخه های نازک در درون تاقچه ای و ترکیبات آزادتر گلها و پیچکها و نوارهای ابری مستقل به کار رفته است. در این نقشها، رنگهای قرمز چینی، سبز روشن، آبی کبالتی و فیروزه ای نمودارتر از سایر رنگهاست. همچنین در رنگ های متن، سفید و زرد به طور برجسته جلوه یافته است.

چینی خانه شیخ صفی


تصاویر بیشتر : چینی خانه بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی


تاق نماهای پرکار گچی، که بزرگترین کلکسیون ظروف چینی اهدایی شاه عبّاس بزرگ در آن نگهداری می شد شبیه به اتاق ساز عمارت عالی قاپوی اصفهان ساخته شده ولی چینی خانه از حیث زیباییشناسی به مراتب ارزنده تر است و طرح آن وحدت و دقّت خاصّی در بر دارد.

مهارت فنّی ای که در تزیینات گچ بری چینی خانه دیده میشود، در نوع خود بی نظیر است و طرحهای آن مفصّل تر و پیچیده تر از نمونه مشابه در اصفهان است.

جبهه های مقدّم تاقچه ها، که به صورت طرح شیشه بریده شده، از جنس چوب است و در تعداد بیشمار تاقچه عالی دیگر، که جلو آن ها دارای بریدگی هایی به اشکال زیباست، ظروف چینی و سایر ظروف آشپزخانه از قبیل کاسه، بشقاب، پیاله و … به طرز مطمئن و زیبایی نگهداری می شد این ظروف مخصوص به این محل بوده و شاید شبیه آن حتّی در قصرهای سلطنتی هم وجود نداشته است.

شکّی نیست که این داخله بسیار زیبا و عالی چینی خانه یک الحاق بعدی است که در عمارتی که قبلا وجود داشته بعمل آمده است.

چینی خانه شیخ صفی

کارکرد چینی خانه

وضع قرار گرفتن تاقچه ها اهمیّت و توجّه بسیاری را نشان می دهد. این ظروف به افتخار مردان سیاسی خارجی به کار می رفت؛ چون به کار بردن و استعمال ظروف فلزّ قیمتی برخلاف احکام قرآن بوده است؛ لذا شاهان صفویّه ظروف سفالی یا چوبی به کار می برده اند.

اولیاریوس این بنا را با کلیسا مقایسه کرده و پیترو دالواله خاطرنشان ساخته است که چینی خانه متعلّق به آشپزخانه بوده و هر دوی این عمارات از تأسیسات شاه عبّاس و وقف بقعه شده بودبه قول زاره، هم ظاهر کهنه و فرسوده این عمارت و هم ناهماهنگی آن با مجموعه سایر تأسیسات بقعه، گواهی است بر این که ساختمان شاید قرن چهاردهم میلادی مربوط می شود و همان طور که ویلبر شرح می دهد، دیوارهای خارجی این بنا، شاید در اصل به عنوان آرامگاهی برای امیران بوده است.

دیباج، که در سال ۱۳۲۸ هجری شمسی از طرف اداره کلّ باستان شناسی ایران به مدّت دو ماه ناظر بر کارهای تعمیراتی بقعه به سرپرستی استاد حسین کاشی تراش بوده، در اثر خود ذکر می کند که ساختمان چینی خانه در عهد شاه صفی از روی اسلوب معماری بنای طبقه فوقانی عمارت عالی قاپوی اصفهان ولی به طور کامل ساخته شده و آن چه از متن کتاب اردبیل در گذرگاه تاریخ (در مغایرت با آن چه منابع ذکر می کنند) مستفاد می شود، بنای چینی خانه پس از درگذشت شاه عبّاس بزرگ و در عهد شاه عبّاس دوّم به منظور حفظ و نگهداری اشیای گرانقیمت بقعه احداث گردیده است.

چینی خانه شیخ صفی


چینی خانه اردبیل قدیمی ترین کلکسیون اشیا تاریخی کشور


در واقع چینی خانه هم مخزن واقعی گنجینه های خانوادگی بود. گفته می شود، شاه عبّاس در ۱۰۱۷ قمری/ ۱۶۰۸میلادی تمامی امالک و مستغالت خصوصی خود را وقف چهارده معصوم و سه سال بعد، فرمان بازسازی هایی را در بقعه شیخ صفی داد که شامل ساخت چینی خانه ای برای نگهداری موقوفات حرم شیخ صفی بود. شاه عبّاس با احداث چینی خانه و اهدای مجموعه خود به آن، بر جنبه دیگری از گشاده دستی شاهانه تأکید می کرد که همانا جمع آوری آثار هنری و حمایت از کارگاه های هنری بود.

هرچند تشخیص قدمت و کارکرد واقعی این عمارت به تحقیقات گسترده علمی نیاز دارد و اظهار نظر قطعی در این باره، بدون انجام طرح های پژوهشی باستان شناسی امکان پذیر نخواهد بود؛ لیکن با استناد به جمیع منابع معتبر تاریخ و شواهد باستان شناختی و مدارک به دست آمده از بررسی این بنا، احتمالا اصل بنای چینی خانه مربوط به یک زمان قدیم تر است و فقط قسمت داخلی آن از تأسیسات شاه عبّاس اوّل می باشد که برای نمایش فرّ شاهی و به عنوان نوعی نماد زیبایی شناسی سلطنتی ساخته شده و گواه عالی از منابع مادّی و اوج قدرت صفویّه در ایران است. این امر از روی قسمت های قدیمی خارجی بنا و این که این عمارت بدون قرینه سازی به مجموعه اصلی اتّصال می یابد نیز حدس زده می شود.

حبیب شهبازی شیران

استادیار گروه آموزشی باستان شناسی دانشگاه محقّق اردبیلی


گردشگری استان اردبیل |مناطق تاریخی اردبیل

  • ۱۳۹۹/۱۱/۰۸
  • چاپ کردن
  • https://didshahr.ir/19631

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

انتشار مجدد مطالب تنها با ذکر نام منبع "دید شهر" مجاز میباشد.