شهرستان خلخال یکی از شهرستانهای جنوبی استان اردبیل محسوب میشود که به لحاظ موقعیت و سوق الجیشی ویژه این شهرستان با سایر شهرها و مناطق متفاوت وحایز اهمیت می باشد .
شهرستان خلخال یک منطقه کوهستانی با طبیعتی بکر و بسیار زیباست که در جنوب استان اردبیل واقع شده است و مرکز آن شهر خلخال یا هروآباد است .
موقعیت جغرافیایی شهرستان خلخال
این شهرستان از طرف شمال به شهرستان کوثر از طرف شرق به استان گیلان از طرف جنوب به شهرستان طارم در استان زنجان و از طرف مغرب به شهرستان میانه حدود میشود و از طریق فیروزآباد ۱۰۵ کیلومتر با میانه فاصله دارد. شهرستان خلخال در ۴۸ درجه و۳۲ دقیقه طول جغرافیایی و۳۷ دقیقه و۳۷ درجه عرض جغرافیایی از نصف النهار گرینویچ قرار گرفتهاست.
پیشینه ی تاریخی شهرستان خلخال
نام قدیمی و اصلی خلخال، خالخال میباشد که بعد از پیروزی انقلاب اسلامی نام خلخال در مجلس شورای ملی تصویب و به کار برده شد.
خالخال به منطقه وسیعی از شرق آذربایجان اتلاق میشده که شامل مناطق طارم زنجان، کاغذکنان میانه، ترک،آقکند وآچاچی میانه، بخشهای جنوبی نیر، هیر و اردبیل بخشهای غربی گیلان میشده.این مناطق به مرور زمان با گذشت در تغییر و تحول های سیاسی هرکدام به نحوی از خلخال جدا و به شهرستانهای اطراف واگذار شده اند. خلخال در قدیم به عنوان دومین قلمرو بزرگ منطقه آذربایجان شناخته می شده و از نظر قدمت کهن ترین شهر آذربایجان است و لقب پایتخت فرهنگ و ادب آذربایجان را یدک میکشد.
اولین شروع تقسیم خالخال به دوره قاجار برمیگردد که طی حکمی از سوی شاه قاجار منطقه طارم را به خان زنجان واگذار میکند و از آن تاریخ روند کوچک شدن خالخال آغاز میشود.
مرکز خالخال در دوره های مختلف با فاصله کم مکانی متغیر بوده، آخرین مرکز حکومتی خانات خالخال شهر هرو (یا هرووُ یا هیرو یا هرو یا هروآباد)بوده که همزمان با تغییر اسم خالخال به خلخال بعداز انقلاب، نام هروآباد هم به خلخال تغیر کرد و در حال حاظر هرو با نام جدید خلخال همچنان مرکز خالخال، با نام جدید خلخال میباشد.
جمعیت شهرستان خلخال طبق آخرین سرشماری
طبق سرشماری سال 1345 جمعیّت شهرستان خلخال برابر با 134052 نفر بوده است که این میزان در سال 1390 و بعد از گذشت 45 سال به 92332 نفر رسیده است.
همانطور که از آمار مشخص می باشد جمعیت شهرستان خلخال در حدود 5 دهه اخیر رو به کاهش بوده و با جداشدن بخش زرخیز کاغذکنان در سال 1358 و تبدیل شدن بخش سنجبد به فرمانداری در سال 1375 ، جمعیت شهرستان با کاهش چشمگیری مواجه شده است.
در کاهش جمعیت شهرستان خلخال عوامل بسیاری همچون طرح کاهش جمعیت در سرتاسر ایران، افزایش سن ازدواج، کاهش نرخ باروری و … دخیل بوده اند ولی علّت عمده آن بحث مهاجرت جمعیت فعال جویای کار از منطقه بوده است. در نگاهی دیگر اگر به آمار شهرستانهای مهم دیگر استان اردبیل نگاهی بیاندازیم متوجه خواهیم شد که چگونه عدم وجود اقتصاد پویا و یا بیکاری باعث خواهد شد جمعیت فعال و آماده به کار یک منطقه ای به شهرهای دیگر مهاجرت کرده و یا بالعکس باعث رشد منطقه ای دیگر گردد.
جاذبه های گردشگری شهرستان خلخال
از جاذبه های گردشگری این شهرستان میتوان از: غار یخگان، روستای شال خلخال، روستای سوسهاب، سینما فرهنگ خلخال، هتل فلور خلخال، موزه باستان شناسی خلخال، مهمانسرای جهانگردی خلخال، جنگل اندبیل، منطقه گردشگری فینارود، رودخانه هرود آباد، کوه آسمه چال، پل پردیس خلخال، منطقه حفاظت شده آق داغ، آبشار آقبلاغ، محوطه باستانی گیلوان، روستای ماجلان، روستای کجل، روستای نمهیل، روستای شمس آباد خلخال نام برد.
سوغات شهرستان خلخال
از سوغات این شهر میتوان به نانهای روغنی ( نزیک – تل تل – چای چورگی )، عسل طبیعی خلخال که به لحاظ بکر بودن و کوهستانی بودن منطقه مطمئنا یکی از غنی ترین و طبیعی ترین عسلهای کشور می باشد و فرآورده خاص عسل که مخصوص شهر خلخال است و عبارتند از شیرعسل ، هویج عسل و پرتقال عسل وهمچنین به شیرینی های محلی اشاره کرد.
صنایع دستی شهرستان خلخال
از میان هنرهای دستی معروف این شهرستان میتوان به تهیه شال، جاجیمهای ابریشمی و پشمی، گلیم بافی، پلاس، لباسهای پشمی و کرکی و بافت مسند اشاره نمود. متأسفانه بعد از متروک شدن نوغان داری (پرورش کرم ابریشم) بافت جاجیمهای ابریشمی نیز متروک شد و حالا در هر کجا جاجیمهای خلخال پیدا شود باید آن را جزو اشیای عتیقه محسوب نمود. شال پشمی خلخال که قسمت عمده آن در بخش شاهرود تهیه میشود از صادرات مهم خلخال بوده که آن هم فعلاً کاهش یافتهاست. بافت گلیم و مسند نیز در خلخال رواج دارد. در این منطقه گاه مسندهای بسیار نفیس دیده میشود که هنرمندان خلخالی آن را به صورت برجسته میبافند.