نحوه برگزاری آیین طشت‌گذاری در اردبیل بر حسب نوع مسجد و محله اختلاف جزئی دارد ولی فلسفه برگزاری آنها به یا یک هدف صورت می گیرد که در این نوشتار به آن می پردازیم.
نویسنده: مریم محرمی
به گزارش دیدشهر، مراسم طشت‌گذاری اردبیل یکی از کهن‌ترین آیین‌های مذهبی در ایران است که از روز ۲۷ ذی‌الحجه تا شب اول محرم در این شهر برگزار می‌شود. این آیین، که آغاز رسمی عزاداری ماه محرم در اردبیل به شمار می‌رود، نمادی از سقایی امام حسین (ع) و لب تشنه شهیدان کربلاست و ریشه‌ای عمیق در باورهای مردم این خطه دارد.
🔷 مرحله اول: آماده‌سازی پیش از مراسم
چند روز پیش از ۲۷ ذی‌الحجه، مقدمات برگزاری این آیین آغاز می‌شود. در محله‌هایی مانند طوی، اوچدکان، عالی‌قاپو و دیگر مناطق شش‌گانه اردبیل، زنان و جوانان به نظافت مساجد و شست‌وشوی طشت‌های مسی می‌پردازند. این طشت‌ها که برخی از آنها قدمت چندین دهه دارند، به نشانه احترام و قداست ویژه‌ای نگهداری می‌شوند.
دعوت‌نامه‌هایی نیز از سوی هیئت‌امنا و بزرگان هر محله برای عالمان، پیش‌نمازان، ریش‌سفیدان و مسئولان ادارات دولتی ارسال می‌شود تا در این آیین معنوی حضور یابند.
🔷 مرحله دوم: اجرای مراسم طشت‌گذاری
مراسم طشت‌گذاری معمولاً پس از نماز مغرب در مساجد برگزار می‌شود. این مراسم در مسجد جامع اردبیل با عظمت خاصی انجام می‌گیرد:
طشت‌ها به نماد شش محله اصلی شهر بر روی سکویی ویژه قرار می‌گیرند.
جوانان عزادار کوزه‌های سفالی یا فلزی حاوی آب سرد را به نشانه سقایی حضرت ابوالفضل العباس (ع) بر دوش گرفته و آن را درون طشت‌ها می‌ریزند.
در حین ریختن آب، عزاداران با زمزمه زیارت عاشورا، نوحه‌خوانی و صلوات، حال و هوایی روحانی به فضا می‌بخشند.
روشن کردن شمع و قرائت فاتحه، بخش دیگری از مراسم است که به یاد درگذشتگان و شهدای کربلا انجام می‌شود.
🔷 مرحله سوم: تبرک، شفا و عزاداری
پس از پر شدن طشت‌ها، عزاداران از آب طشت‌ها می‌نوشند و مقداری از آن را در بطری یا ظرف‌هایی به عنوان تبرک به خانه‌ها می‌برند. این آب در میان مردم اردبیل دارای اعتقاداتی خاص است و برخی معتقدند که نوشیدن آن برای شفای بیماران مؤثر است.
عزاداری با نوای زنجیرزنی، سینه‌زنی و مداحی‌های سنتی ادامه می‌یابد و در برخی مساجد، نذری‌ها و قربانی‌هایی نیز پیشکش می‌شود.
طشت‌گذاری در مسجد جامع اردبیل؛ قلب آیین عزاداری
نخستین و باشکوه‌ترین طشت‌گذاری در مسجد جامع اردبیل برگزار می‌شود. این مراسم که توسط عزاداران محله طوی برگزار می‌شود، با حضور هیئت‌امنا و ریش‌سفیدان پنج محله اصلی دیگر همراه است. در این مراسم، شش طشت مسی به نمایندگی از شش محله تاریخی اردبیل بر روی سکو قرار می‌گیرند و با آب گوارا پر می‌شوند. این آب، که مردم آن را تبرک‌شده می‌دانند، نه تنها برای رفع عطش، بلکه برای شفا نیز نوشیده می‌شود.
ساختار محله‌ای در عزاداری اردبیل
شهر اردبیل از دیرباز دارای شش محله اصلی بوده که در زبان محلی به آنها “محلات شش‌گانه” می‌گویند. هر محله اصلی، شامل چندین شاخه یا “خولا” بوده که نقش فعالی در مراسم عزاداری ایفا می‌کنند. محله‌ها به دو دسته حیدری و نعمتی تقسیم می‌شدند:
محله‌های حیدری: طوی (ارشد)، اوچدکان (میانه)، پیرعبدالملک (کوچک)
محله‌های نعمتی: اونچی‌میدان (ارشد)، سرچشمه (میانه)، عالی‌قاپو (کوچک)
ساکنان این محله‌ها با نگاهی برادرانه، ارشد، میانه و کوچک بودن محلات را نه‌تنها ساختار اجتماعی، بلکه عاملی برای اتحاد عزاداری می‌دانند.
تقویم برگزاری طشت‌گذاری بر اساس محله‌ها
مراسم طشت‌گذاری در اردبیل با نظم و برنامه‌ریزی محله‌ای اجرا می‌شود. در سه شب متوالی، هر محله و خوله‌های زیرمجموعه آن به اجرای آیین می‌پردازند:
شب اول: محله طوی و اونچی‌میدان
شب دوم: اوچدکان و سرچشمه
شب سوم: پیرعبدالملک و عالی‌قاپو
در این شب‌ها، دعوت‌نامه‌های رسمی به بزرگان، علما، تاجران و مسئولان دولتی ارسال می‌شود تا در آیین حضور یابند. طشت‌ها توسط جوانان هر محله بر دوش گرفته می‌شوند، بر سکوهای مخصوص نصب می‌گردند و با آب کوزه‌ها پر می‌شوند. روشن کردن شمع، قرائت دعای خاص طشت‌گذاری و نذر قربانی در کنار طشت‌ها، از سنت‌های شاخص این آیین است.
آیین خاص طشت‌گذاری عالی‌قاپو در بقعه شیخ صفی‌الدین
در روز پایانی طشت‌گذاری (۲۹ ذی‌الحجه)، دسته عزاداری محله عالی‌قاپو پس از حرکت از مسجد، به بقعه تاریخی شیخ صفی‌الدین اردبیلی می‌رود. این دسته، طوق معروف بقعه را که با اسماء مقدس همچون “الله”، “محمد” و “علی” تزئین شده، به مسجد محله بازمی‌گرداند.
طوق تا روز عاشورا در مسجد نگهداری شده و پس از آن به محل اصلی خود در دارالحفاظ بقعه شیخ صفی‌الدین بازگردانده می‌شود. این آیین نیز همراه با طشت‌گذاری در سایر مساجد تابع محله ادامه می‌یابد.
